Armenia – zdrowie w podróży: szczepienia, woda, kleszcze, wysokość

Jak przygotować się zdrowotnie do wyjazdu do Armenii?

Armenia to kraj bez wymagań szczepiennych przy wjeździe i bez malarii. Przygotowanie sprowadza się więc do uzupełnienia szczepień, zaplanowania aktywności i spakowania podstawowej apteczki. Które szczepienia są zalecane, a które do rozważenia, pokazuje karta szczepień powyżej – tu opisujemy resztę.

1. Umów wizytę u lekarza medycyny podróży z wyprzedzeniem. Terminy zależą od rodzaju szczepionki i schematu, więc ustala je lekarz po wywiadzie.
2. Sprawdź odrę (MMR). CDC zaleca pełne zaszczepienie przeciw odrze wszystkim podróżnym międzynarodowym, najpóźniej na 2 tygodnie przed wyjazdem. NaTHNaC klasyfikuje Armenię jako kraj, w którym ryzyko odry jest większe niż w Wielkiej Brytanii.
3. Sprawdź tężec. NaTHNaC zaleca dawkę przypominającą szczepionki zawierającej toksoid tężcowy, jeśli jedziesz tam, gdzie opieka medyczna bywa ograniczona, a ostatnia dawka była ponad 10 lat temu.
4. Omów WZW A i B. CDC zaleca WZW A niezaszczepionym podróżnym od 1. roku życia, a WZW B niezaszczepionym poniżej 60. roku życia. NaTHNaC podaje, że Armenia ma pośrednią lub wysoką częstość WZW B.
5. Zapytaj o wściekliznę, jeśli planujesz kontakt z zwierzętami, trekking lub dłuższy pobyt. To szczepienie rozważane indywidualnie (patrz karta).
6. Wykup ubezpieczenie zdrowotne z pokryciem kosztów leczenia i transportu medycznego. CDC zaleca też przewożenie listy lekarzy i szpitali w miejscu pobytu oraz karty z grupą krwi, chorobami przewlekłymi, alergiami i nazwami leków.
7. Zabierz leki stałe z nazwami generycznymi w dokumentach. CDC przypomina, że niektóre leki bywają w innych krajach nielegalne – sprawdź to w ambasadzie.

Lista rzeczy do spakowania wg CDC obejmuje m.in. środek odstraszający owady, sól do nawadniania doustnego, środki do dezynfekcji wody, krem z filtrem, pęsetę do kleszczy i żel do rąk z min. 60% alkoholu. Leki na receptę (np. na biegunkę podróżnych czy chorobę wysokościową) przepisuje lekarz po ocenie Twojej sytuacji – nie bierz ich „na zapas” bez konsultacji.

Czy w Armenii jest malaria i żółta gorączka?

Nie. WHO przyznała Armenii status kraju wolnego od malarii w 2011 r. (decyzja z 7 października 2011 r.), a CDC Yellow Book podaje: brak transmisji malarii. Profilaktyka przeciwmalaryczna nie jest potrzebna.

Żółta gorączka też nie dotyczy tego kraju. Armenia nie wymaga certyfikatu, a CDC nie zaleca szczepienia. NaTHNaC potwierdza, że wg Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych nie ma tu żadnych wymagań certyfikacyjnych.

Jeśli łączysz Armenię z podróżą do sąsiednich krajów albo dalej, ocena ryzyka malarii i innych chorób musi objąć całą trasę. Powiedz lekarzowi o pełnym itinerarium.

Czym różnią się regiony Armenii pod względem zdrowotnym?

Armenia jest górzysta. WHO/Europe opisuje kraj jako nierówny geograficznie, z Kaukazem w części środkowej i północnej, a większość z ok. 3 mln mieszkańców mieszka w miastach, głównie w Erywaniu. Ryzyka zdrowotne zależą bardziej od tego, co robisz, niż od samej lokalizacji.

Źródła nie opisują różnic w ryzyku zakażeń przenoszonych przez kleszcze czy zwierzęta między poszczególnymi prowincjami Armenii. Nie podajemy więc map ryzyka dla regionów. [DO WERYFIKACJI]

Czy w Armenii można pić wodę z kranu i jeść uliczne jedzenie?

Szukane źródła (CDC, NaTHNaC) nie zawierają oceny jakości wody z kranu w Armenii. Ostrożnie zakładaj, że ryzyko zakażeń przenoszonych przez wodę i żywność istnieje. Dotyczy to zwłaszcza WZW A, które CDC wskazuje jako powód zalecenia szczepienia. [DO WERYFIKACJI]

Praktyczne zasady, zgodne z zaleceniami CDC dla podróżnych:

• myj ręce mydłem przed jedzeniem; gdy nie ma wody, użyj żelu z co najmniej 60% alkoholu,
• pij wodę butelkowaną lub uzdatnioną (tabletki do dezynfekcji wody są na liście CDC),
• unikaj surowego i niedogotowanego jedzenia oraz niepasteryzowanego mleka – to źródła m.in. WZW A, salmonellozy i brucelozy (CDC Yellow Book),
• zabierz sól do nawadniania doustnego na wypadek biegunki.

Antybiotyk na biegunkę podróżnych to lek na receptę, o którym decyduje lekarz przed wyjazdem. NaTHNaC wymienia też w informacji o Armenii szczepionkę przeciw durowi brzusznemu jako dostępną dla niektórych podróżnych. W karcie szczepień nie jest ona ujęta jako zalecana, więc to kwestia do omówienia z lekarzem. [DO WERYFIKACJI]

Jak chronić się przed kleszczami, komarami i muszkami?

CDC zaznacza, że komary, kleszcze i pchły przenoszą w Armenii kilka chorób, a wiele z nich nie ma szczepionki ani leku zapobiegawczego. Najważniejsza w tym kraju jest gorączka krymsko-kongijska (CCHF). NaTHNaC wymienia Armenię wśród krajów kontynentalnej Europy z przypadkami u ludzi.

CDC wymienia ponadto leiszmaniozę, którą przenoszą piaskówki, i radzi unikać ukąszeń owadów. Szczepionki nie ma ani przeciw CCHF, ani przeciw leiszmaniozie.

1. Zakrywaj skórę: długie rękawy, długie spodnie, nakrycie głowy.
2. Używaj środka z DEET w stężeniu co najmniej 20% – chroni przed kleszczami i komarami. Środki z piperydyną, olejkiem z eukaliptusa cytrynowego (OLE/PMD), IR3535 lub 2-undekanonem chronią wg CDC tylko przed komarami.
3. Rozważ odzież i sprzęt impregnowane permetryną (nie nakładaj permetryny na skórę).
4. Po spacerze po łące, lesie czy pastwisku obejrzyj całe ciało pod kątem kleszczy i usuń je prawidłowo.
5. Nie dotykaj krwi ani płynów ustrojowych zwierząt, zwłaszcza w gospodarstwach i przy uboju.

NaTHNaC zaleca unikanie ukąszeń owadów i kleszczy przez całą dobę.

Czy w Armenii grozi wścieklizna i jak uniknąć kontaktu ze zwierzętami?

Tak. CDC podaje, że w Armenii często spotyka się wściekłe psy, a wścieklizna występuje też u części dzikich zwierząt lądowych. NaTHNaC dodaje, że nietoperze mogą nosić wirusy zbliżone do wirusa wścieklizny.

• Nie dotykaj ani nie karm obcych zwierząt.
• Nie pozwalaj zwierzęciu lizać ran i nie dopuść do kontaktu śliny z oczami lub ustami.
• Unikaj gryzoni, ich moczu i odchodów (hantawirusy, leptospiroza – CDC).
• Jeśli obudzisz się w pomieszczeniu z nietoperzem, od razu zgłoś się po pomoc medyczną – ślad ugryzienia bywa niewidoczny.
• Unikaj kąpieli w wodach zanieczyszczonych moczem zwierząt (leptospiroza).

Po ugryzieniu, podrapaniu lub oślinieniu rany dokładnie ją umyj i niezwłocznie szukaj lokalnej oceny lekarskiej, nawet gdy rana wygląda niegroźnie (NaTHNaC). Wścieklizna jest do zapobieżenia przy szybkim leczeniu po ekspozycji. Pamiętaj, że w Armenii szczepionka po ekspozycji może być dostępna tylko w większych ośrodkach. Dlatego przy trekkingu, wyjazdach w odludne miejsca i dłuższych pobytach warto wcześniej omówić z lekarzem szczepienie przed wyjazdem.

Jak klimat i wysokość wpływają na zdrowie w Armenii?

Choroba wysokościowa jest realnym ryzykiem w górach. NaTHNaC opisuje trzy zespoły: ostrą chorobę górską, obrzęk mózgu (HACE) i obrzęk płuc (HAPE). Dwa ostatnie wymagają natychmiastowego zejścia w dół i leczenia.

Zasady podane przez NaTHNaC:

• spędź kilka dni na wysokości poniżej 3000 m, zanim pójdziesz wyżej,
• unikaj w jeden dzień przejazdu z wysokości poniżej 1200 m na ponad 3500 m,
• powyżej 3000 m zwiększaj wysokość noclegu o nie więcej niż 500 m na dobę i rób dzień odpoczynku co 3–4 dni,
• przy bólu głowy, zmęczeniu, braku apetytu, nudnościach lub zaburzeniach snu nie idź wyżej; gdy objawy nie ustępują lub narastają, zejdź w dół.

Na lekach wspomagających aklimatyzację (NaTHNaC wymienia acetazolamid) nie wolno się opierać zamiast stopniowego wchodzenia. Decyzja o ich użyciu należy do lekarza.

Poza wysokością obowiązują ogólne zasady CDC: chroń się przed słońcem (krem z filtrem SPF 15 lub wyższym, odzież ochronna, cień w godz. 10–16), pij i jedz regularnie w upale, a w górach uważaj szczególnie, bo odbicie od śniegu zwiększa ekspozycję na promieniowanie UV. Źródła, z których korzystaliśmy, nie podają danych o temperaturach w poszczególnych porach roku, więc nie opisujemy sezonów. [DO WERYFIKACJI]

Na co jeszcze uważać: odra, gruźlica, drogi?

• Odra. Unikaj kontaktu z osobami chorymi i stosuj higienę oddechową (NaTHNaC). Najlepszą ochroną jest pełne zaszczepienie MMR.
• Gruźlica. CDC umieszcza ją na liście zagrożeń dla Armenii. Rada to unikanie kontaktu z osobami chorymi.
• Ruch drogowy. CDC radzi zapinać pasy, siadać z tyłu w taksówkach, nosić kask na motocyklu i rowerze, unikać jazdy po zmroku (oświetlenie bywa słabe) i podróżować w dzień, zwłaszcza po terenach wiejskich.
• Zdrowie seksualne i zabiegi. Przy ryzyku kontaktu z krwią (zabiegi medyczne i stomatologiczne, tatuaże, kolczykowanie, współdzielone igły) i niezabezpieczonych kontaktach rośnie ryzyko WZW B (NaTHNaC).

Kiedy iść do lekarza po powrocie z Armenii?

Zgłoś się do lekarza, gdy po powrocie poczujesz się źle, zwłaszcza przy gorączce. CDC podkreśla, że do zakażenia może dojść w podróży, a objawy pojawić się dopiero w domu. Większość zakażeń związanych z podróżą ujawnia się w ciągu miesiąca od powrotu, ale okres wylęgania bywa dłuższy.

Sytuacja	Co zrobić
Gorączka, zwłaszcza z wysypką, bólem brzucha, żółtaczką lub krwawieniem	Pilny kontakt z lekarzem. Krwawienia, niskie ciśnienie, zaburzenia świadomości i szybki oddech wymagają natychmiastowej pomocy (CDC Yellow Book).
Wysypka, gorączka, kaszel, katar lub czerwone łzawiące oczy w ciągu 3 tygodni od podróży	Możliwa odra. Zadzwoń wcześniej do placówki, żeby nie narażać innych pacjentów (CDC).
Ukąszenie kleszcza, kontakt z krwią zwierząt, a potem gorączka i złe samopoczucie	Powiedz lekarzowi o ekspozycji – to ważne przy podejrzeniu CCHF. CDC kieruje takie przypadki na ocenę w kierunku wirusowych zakażeń specjalnych.
Ugryzienie, podrapanie lub oślinienie przez zwierzę – także gdy rana się zagoiła	Zgłoś to lekarzowi. Jeśli nie otrzymałeś(-aś) profilaktyki poekspozycyjnej na miejscu, zrób to niezwłocznie po powrocie.
Biegunka przedłużająca się, żółtaczka	Wizyta u lekarza. Żółtaczka może wynikać z WZW A, B i innych przyczyn (CDC Yellow Book).
Gorączka utrzymująca się ponad 2 tygodnie lub zaczynająca się po ponad 6 tygodniach od powrotu	Konsultacja lekarska. Wśród przyczyn wymienia się m.in. gruźlicę i ostre WZW B (CDC Yellow Book).

Powiedz lekarzowi, gdzie byłeś(-aś), co robiłeś(-aś), co jadłeś(-aś) i piłeś(-aś), czy miałeś(-aś) kontakt ze zwierzętami, kleszczami lub ranami oraz jaką masz historię szczepień. CDC wymienia te informacje jako pomocne w rozpoznaniu. Malaria nie jest ryzykiem związanym z samą Armenią, ale jeśli odwiedzałeś(-aś) też kraje z malarią, wspomnij o tym i poproś o jej wykluczenie.

Gdzie jest karta szczepień dla Armenii?

Pełna lista szczepień rutynowych, zalecanych i do rozważenia znajduje się w karcie powyżej. Nie ma szczepień wymaganych przy wjeździe. Zalecane są szczepienia rutynowe, dTpa, WZW A i WZW B, a szczepienie przeciw wściekliźnie jest do rozważenia indywidualnie.