# Armenia – zdrowie w podróży: szczepienia, woda, kleszcze, wysokość Adres: https://sowa-med.pl/szczepienia/armenia/ Stan na: 2026-10-29 ## W skrócie Armenia nie wymaga od podróżnych żadnych szczepień ani certyfikatu żółtej gorączki, a malarii tam nie ma (status kraju wolnego od malarii od 2011 r.). Przed wyjazdem sprawdź szczepienia rutynowe, w tym MMR i tężec, oraz zaszczepienie przeciw WZW A i B (szczegóły w karcie szczepień powyżej). Na miejscu największe ryzyka to kleszcze i kontakt z krwią zwierząt (CCHF), wścieklizna, choroba wysokościowa powyżej 2500 m i zakażenia przez jedzenie i wodę. Decyzję o szczepieniu przeciw wściekliźnie podejmuje lekarz medycyny podróży. ## Szczepienia | Szczepienie | Zalecenie | Kiedy | Uwagi | |---|---|---|---| | Szczepienia rutynowe (MMR, grypa, COVID-19 i inne z PSO) | Zalecane większości podróżnych | Konsultacja przed podróżą to dobry moment, by uzupełnić szczepienia z Programu Szczepień Ochronnych – m.in. odra/świnka/różyczka, grypa, COVID-19, pneumokoki, półpasiec. | | | Tężec, błonica, krztusiec (dTpa) | Zalecane większości podróżnych | Jedna dawka przypominająca, jeśli od ostatniej minęło 10 lat. | | | WZW typu A | Zalecane większości podróżnych | Najlepiej 2–4 tygodnie przed wyjazdem, ale szczepienie ma sens nawet tuż przed wylotem. Druga dawka po 6–12 miesiącach daje wieloletnią ochronę. | | | WZW typu B | Zalecane większości podróżnych | Szczepionka 3-dawkowa, przed wyjazdem co najmniej 2 dawki. Standardowo start 6 tygodni przed podróżą, w schemacie przyspieszonym 3 tygodnie. | CDC zaleca szczepienie niezaszczepionym podróżnym poniżej 60. r.ż.; osoby od 60. r.ż. mogą się zaszczepić. NaTHNaC wskazuje grupy z większym ryzykiem: kontakty seksualne bez zabezpieczenia, narażenie na krew w pracy, ryzyko zabiegów medycznych lub stomatologicznych, pobyty długoterminowe. [DO WERYFIKACJI] Źródła różnią się zakresem zalecenia. | | Wścieklizna | Dla wybranych podróżnych | Schemat przedekspozycyjny: 2 dawki w odstępie 7 dni, zakończony przed wyjazdem. | CDC: w Armenii często spotyka się wściekłe psy, wścieklizna występuje też u części dzikich zwierząt, a szczepionka po ekspozycji może być dostępna tylko w większych placówkach miejskich. O szczepieniu przed wyjazdem decyduje rodzaj aktywności (praca lub rekreacja zwiększająca kontakt z zwierzętami) i trudność w szybkim dostępie do leczenia po narażeniu. NaTHNaC wymienia: pracę ze zwierzętami lub w ochronie zdrowia, miejsca z ograniczonym dostępem do opieki, bieganie i jazdę rowerem oraz pobyt dłuższy niż miesiąc. Decyzję podejmuje lekarz medycyny podróży. | - Żółta gorączka: Certyfikat nie jest wymagany. Armenia nie wymaga certyfikatu żółtej gorączki od żadnej grupy podróżnych. WHO i CDC nie zalecają też tego szczepienia dla tego kraju. - Malaria: Brak ryzyka malarii. Armenia ma status kraju wolnego od malarii, nadany przez WHO w 2011 r. CDC Yellow Book (edycja 2020) podaje: brak transmisji malarii. Profilaktyka przeciwmalaryczna nie jest potrzebna. - Choroby zagrażające podróżnym: Krymsko-kongijska gorączka krwotoczna (CCHF, kleszcze i kontakt z krwią zwierząt), Odra, Choroba wysokościowa (miejsca powyżej 2500 m, np. Aragats 4090 m), Wścieklizna, Gruźlica, WZW A (żywność i woda) ## Jak przygotować się zdrowotnie do wyjazdu do Armenii? Armenia to kraj bez wymagań szczepiennych przy wjeździe i bez malarii. Przygotowanie sprowadza się więc do uzupełnienia szczepień, zaplanowania aktywności i spakowania podstawowej apteczki. Które szczepienia są zalecane, a które do rozważenia, pokazuje karta szczepień powyżej – tu opisujemy resztę. - **Umów wizytę u lekarza medycyny podróży** z wyprzedzeniem. Terminy zależą od rodzaju szczepionki i schematu, więc ustala je lekarz po wywiadzie. - **Sprawdź odrę (MMR).** CDC zaleca pełne zaszczepienie przeciw odrze wszystkim podróżnym międzynarodowym, najpóźniej na 2 tygodnie przed wyjazdem. NaTHNaC klasyfikuje Armenię jako kraj, w którym ryzyko odry jest większe niż w Wielkiej Brytanii. - **Sprawdź tężec.** NaTHNaC zaleca dawkę przypominającą szczepionki zawierającej toksoid tężcowy, jeśli jedziesz tam, gdzie opieka medyczna bywa ograniczona, a ostatnia dawka była ponad 10 lat temu. - **Omów WZW A i B.** CDC zaleca WZW A niezaszczepionym podróżnym od 1. roku życia, a WZW B niezaszczepionym poniżej 60. roku życia. NaTHNaC podaje, że Armenia ma pośrednią lub wysoką częstość WZW B. - **Zapytaj o wściekliznę, jeśli planujesz kontakt z zwierzętami, trekking lub dłuższy pobyt.** To szczepienie rozważane indywidualnie (patrz karta). - **Wykup ubezpieczenie zdrowotne** z pokryciem kosztów leczenia i transportu medycznego. CDC zaleca też przewożenie listy lekarzy i szpitali w miejscu pobytu oraz karty z grupą krwi, chorobami przewlekłymi, alergiami i nazwami leków. - **Zabierz leki stałe** z nazwami generycznymi w dokumentach. CDC przypomina, że niektóre leki bywają w innych krajach nielegalne – sprawdź to w ambasadzie. Lista rzeczy do spakowania wg CDC obejmuje m.in. środek odstraszający owady, sól do nawadniania doustnego, środki do dezynfekcji wody, krem z filtrem, pęsetę do kleszczy i żel do rąk z min. 60% alkoholu. Leki na receptę (np. na biegunkę podróżnych czy chorobę wysokościową) przepisuje lekarz po ocenie Twojej sytuacji – nie bierz ich „na zapas” bez konsultacji. ## Czy w Armenii jest malaria i żółta gorączka? Nie. WHO przyznała Armenii status kraju wolnego od malarii w 2011 r. (decyzja z 7 października 2011 r.), a CDC Yellow Book podaje: brak transmisji malarii. Profilaktyka przeciwmalaryczna nie jest potrzebna. Żółta gorączka też nie dotyczy tego kraju. Armenia nie wymaga certyfikatu, a CDC nie zaleca szczepienia. NaTHNaC potwierdza, że wg Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych nie ma tu żadnych wymagań certyfikacyjnych. Jeśli łączysz Armenię z podróżą do sąsiednich krajów albo dalej, ocena ryzyka malarii i innych chorób musi objąć całą trasę. Powiedz lekarzowi o pełnym itinerarium. ## Czym różnią się regiony Armenii pod względem zdrowotnym? Armenia jest górzysta. WHO/Europe opisuje kraj jako nierówny geograficznie, z Kaukazem w części środkowej i północnej, a większość z ok. 3 mln mieszkańców mieszka w miastach, głównie w Erywaniu. Ryzyka zdrowotne zależą bardziej od tego, co robisz, niż od samej lokalizacji. | Rodzaj pobytu | Co jest istotne zdrowotnie | Erywań i większe miasta | Dostęp do opieki jest lepszy niż poza miastami: CDC zaznacza, że szczepionka po narażeniu na wściekliznę bywa dostępna tylko w większych placówkach miejskich lub podmiejskich. Główne ryzyka to jedzenie i woda (WZW A, biegunka podróżnych), odra i gruźlica przy kontakcie z chorymi. | Wieś, pastwiska, gospodarstwa | Większy kontakt z kleszczami, zwierzętami gospodarskimi i psami. CCHF przenosi się przez ukąszenie kleszcza i kontakt z krwią lub płynami zakażonego zwierzęcia albo człowieka (CDC). | Góry i trekking | Choroba wysokościowa dotyczy miejsc od 2500 m n.p.m. wzwyż (NaTHNaC). Przykład podany w źródłach: Aragats, 4090 m. Dochodzą kleszcze, mocne słońce i odległość od szpitala. Źródła nie opisują różnic w ryzyku zakażeń przenoszonych przez kleszcze czy zwierzęta między poszczególnymi prowincjami Armenii. Nie podajemy więc map ryzyka dla regionów. [DO WERYFIKACJI] ## Czy w Armenii można pić wodę z kranu i jeść uliczne jedzenie? Szukane źródła (CDC, NaTHNaC) nie zawierają oceny jakości wody z kranu w Armenii. Ostrożnie zakładaj, że ryzyko zakażeń przenoszonych przez wodę i żywność istnieje. Dotyczy to zwłaszcza WZW A, które CDC wskazuje jako powód zalecenia szczepienia. [DO WERYFIKACJI] Praktyczne zasady, zgodne z zaleceniami CDC dla podróżnych: - myj ręce mydłem przed jedzeniem; gdy nie ma wody, użyj żelu z co najmniej 60% alkoholu, - pij wodę butelkowaną lub uzdatnioną (tabletki do dezynfekcji wody są na liście CDC), - unikaj surowego i niedogotowanego jedzenia oraz niepasteryzowanego mleka – to źródła m.in. WZW A, salmonellozy i brucelozy (CDC Yellow Book), - zabierz sól do nawadniania doustnego na wypadek biegunki. Antybiotyk na biegunkę podróżnych to lek na receptę, o którym decyduje lekarz przed wyjazdem. NaTHNaC wymienia też w informacji o Armenii szczepionkę przeciw durowi brzusznemu jako dostępną dla niektórych podróżnych. W karcie szczepień nie jest ona ujęta jako zalecana, więc to kwestia do omówienia z lekarzem. [DO WERYFIKACJI] ## Jak chronić się przed kleszczami, komarami i muszkami? CDC zaznacza, że komary, kleszcze i pchły przenoszą w Armenii kilka chorób, a wiele z nich nie ma szczepionki ani leku zapobiegawczego. Najważniejsza w tym kraju jest gorączka krymsko-kongijska (CCHF). NaTHNaC wymienia Armenię wśród krajów kontynentalnej Europy z przypadkami u ludzi. CDC wymienia ponadto leiszmaniozę, którą przenoszą piaskówki, i radzi unikać ukąszeń owadów. Szczepionki nie ma ani przeciw CCHF, ani przeciw leiszmaniozie. - Zakrywaj skórę: długie rękawy, długie spodnie, nakrycie głowy. - Używaj środka z DEET w stężeniu co najmniej 20% – chroni przed kleszczami i komarami. Środki z piperydyną, olejkiem z eukaliptusa cytrynowego (OLE/PMD), IR3535 lub 2-undekanonem chronią wg CDC tylko przed komarami. - Rozważ odzież i sprzęt impregnowane permetryną (nie nakładaj permetryny na skórę). - Po spacerze po łące, lesie czy pastwisku obejrzyj całe ciało pod kątem kleszczy i usuń je prawidłowo. - Nie dotykaj krwi ani płynów ustrojowych zwierząt, zwłaszcza w gospodarstwach i przy uboju. NaTHNaC zaleca unikanie ukąszeń owadów i kleszczy przez całą dobę. ## Czy w Armenii grozi wścieklizna i jak uniknąć kontaktu ze zwierzętami? Tak. CDC podaje, że w Armenii często spotyka się wściekłe psy, a wścieklizna występuje też u części dzikich zwierząt lądowych. NaTHNaC dodaje, że nietoperze mogą nosić wirusy zbliżone do wirusa wścieklizny. - Nie dotykaj ani nie karm obcych zwierząt. - Nie pozwalaj zwierzęciu lizać ran i nie dopuść do kontaktu śliny z oczami lub ustami. - Unikaj gryzoni, ich moczu i odchodów (hantawirusy, leptospiroza – CDC). - Jeśli obudzisz się w pomieszczeniu z nietoperzem, od razu zgłoś się po pomoc medyczną – ślad ugryzienia bywa niewidoczny. - Unikaj kąpieli w wodach zanieczyszczonych moczem zwierząt (leptospiroza). Po ugryzieniu, podrapaniu lub oślinieniu rany dokładnie ją umyj i niezwłocznie szukaj lokalnej oceny lekarskiej, nawet gdy rana wygląda niegroźnie (NaTHNaC). Wścieklizna jest do zapobieżenia przy szybkim leczeniu po ekspozycji. Pamiętaj, że w Armenii szczepionka po ekspozycji może być dostępna tylko w większych ośrodkach. Dlatego przy trekkingu, wyjazdach w odludne miejsca i dłuższych pobytach warto wcześniej omówić z lekarzem szczepienie przed wyjazdem. ## Jak klimat i wysokość wpływają na zdrowie w Armenii? Choroba wysokościowa jest realnym ryzykiem w górach. NaTHNaC opisuje trzy zespoły: ostrą chorobę górską, obrzęk mózgu (HACE) i obrzęk płuc (HAPE). Dwa ostatnie wymagają natychmiastowego zejścia w dół i leczenia. Zasady podane przez NaTHNaC: - spędź kilka dni na wysokości poniżej 3000 m, zanim pójdziesz wyżej, - unikaj w jeden dzień przejazdu z wysokości poniżej 1200 m na ponad 3500 m, - powyżej 3000 m zwiększaj wysokość noclegu o nie więcej niż 500 m na dobę i rób dzień odpoczynku co 3–4 dni, - przy bólu głowy, zmęczeniu, braku apetytu, nudnościach lub zaburzeniach snu nie idź wyżej; gdy objawy nie ustępują lub narastają, zejdź w dół. Na lekach wspomagających aklimatyzację (NaTHNaC wymienia acetazolamid) nie wolno się opierać zamiast stopniowego wchodzenia. Decyzja o ich użyciu należy do lekarza. Poza wysokością obowiązują ogólne zasady CDC: chroń się przed słońcem (krem z filtrem SPF 15 lub wyższym, odzież ochronna, cień w godz. 10–16), pij i jedz regularnie w upale, a w górach uważaj szczególnie, bo odbicie od śniegu zwiększa ekspozycję na promieniowanie UV. Źródła, z których korzystaliśmy, nie podają danych o temperaturach w poszczególnych porach roku, więc nie opisujemy sezonów. [DO WERYFIKACJI] ## Na co jeszcze uważać: odra, gruźlica, drogi? - **Odra.** Unikaj kontaktu z osobami chorymi i stosuj higienę oddechową (NaTHNaC). Najlepszą ochroną jest pełne zaszczepienie MMR. - **Gruźlica.** CDC umieszcza ją na liście zagrożeń dla Armenii. Rada to unikanie kontaktu z osobami chorymi. - **Ruch drogowy.** CDC radzi zapinać pasy, siadać z tyłu w taksówkach, nosić kask na motocyklu i rowerze, unikać jazdy po zmroku (oświetlenie bywa słabe) i podróżować w dzień, zwłaszcza po terenach wiejskich. - **Zdrowie seksualne i zabiegi.** Przy ryzyku kontaktu z krwią (zabiegi medyczne i stomatologiczne, tatuaże, kolczykowanie, współdzielone igły) i niezabezpieczonych kontaktach rośnie ryzyko WZW B (NaTHNaC). ## Kiedy iść do lekarza po powrocie z Armenii? Zgłoś się do lekarza, gdy po powrocie poczujesz się źle, zwłaszcza przy gorączce. CDC podkreśla, że do zakażenia może dojść w podróży, a objawy pojawić się dopiero w domu. Większość zakażeń związanych z podróżą ujawnia się w ciągu miesiąca od powrotu, ale okres wylęgania bywa dłuższy. | Sytuacja | Co zrobić | Gorączka, zwłaszcza z wysypką, bólem brzucha, żółtaczką lub krwawieniem | Pilny kontakt z lekarzem. Krwawienia, niskie ciśnienie, zaburzenia świadomości i szybki oddech wymagają natychmiastowej pomocy (CDC Yellow Book). | Wysypka, gorączka, kaszel, katar lub czerwone łzawiące oczy w ciągu 3 tygodni od podróży | Możliwa odra. Zadzwoń wcześniej do placówki, żeby nie narażać innych pacjentów (CDC). | Ukąszenie kleszcza, kontakt z krwią zwierząt, a potem gorączka i złe samopoczucie | Powiedz lekarzowi o ekspozycji – to ważne przy podejrzeniu CCHF. CDC kieruje takie przypadki na ocenę w kierunku wirusowych zakażeń specjalnych. | Ugryzienie, podrapanie lub oślinienie przez zwierzę – także gdy rana się zagoiła | Zgłoś to lekarzowi. Jeśli nie otrzymałeś(-aś) profilaktyki poekspozycyjnej na miejscu, zrób to niezwłocznie po powrocie. | Biegunka przedłużająca się, żółtaczka | Wizyta u lekarza. Żółtaczka może wynikać z WZW A, B i innych przyczyn (CDC Yellow Book). | Gorączka utrzymująca się ponad 2 tygodnie lub zaczynająca się po ponad 6 tygodniach od powrotu | Konsultacja lekarska. Wśród przyczyn wymienia się m.in. gruźlicę i ostre WZW B (CDC Yellow Book). Powiedz lekarzowi, gdzie byłeś(-aś), co robiłeś(-aś), co jadłeś(-aś) i piłeś(-aś), czy miałeś(-aś) kontakt ze zwierzętami, kleszczami lub ranami oraz jaką masz historię szczepień. CDC wymienia te informacje jako pomocne w rozpoznaniu. Malaria nie jest ryzykiem związanym z samą Armenią, ale jeśli odwiedzałeś(-aś) też kraje z malarią, wspomnij o tym i poproś o jej wykluczenie. ## Gdzie jest karta szczepień dla Armenii? Pełna lista szczepień rutynowych, zalecanych i do rozważenia znajduje się w karcie powyżej. Nie ma szczepień wymaganych przy wjeździe. Zalecane są szczepienia rutynowe, dTpa, WZW A i WZW B, a szczepienie przeciw wściekliźnie jest do rozważenia indywidualnie. ## Najczęstsze pytania ### Jakie szczepienia przed wyjazdem do Armenii? Przy wjeździe do Armenii z Polski nie jest wymagane żadne szczepienie. Lekarze medycyny podróży zalecają: tężec, błonica, krztusiec (dTpa), WZW typu A i WZW typu B (oraz aktualne szczepienia rutynowe). Dla wybranych podróżnych, zależnie od trasy i aktywności: wścieklizna. Malaria tu nie występuje. ### Czy przy wjeździe do Armenii potrzebny jest certyfikat szczepienia przeciw żółtej gorączce? Certyfikat nie jest wymagany. Armenia nie wymaga certyfikatu żółtej gorączki od żadnej grupy podróżnych. WHO i CDC nie zalecają też tego szczepienia dla tego kraju. Certyfikat jest ważny od 10. dnia po szczepieniu i przez całe życie. ### Armenia – czy jest ryzyko malarii? Brak ryzyka malarii. Armenia ma status kraju wolnego od malarii, nadany przez WHO w 2011 r. CDC Yellow Book (edycja 2020) podaje: brak transmisji malarii. Profilaktyka przeciwmalaryczna nie jest potrzebna. Na malarię nie ma szczepionki dla podróżnych – decyzję o profilaktyce lekowej podejmuje lekarz. ### Ile czasu przed wyjazdem do Armenii trzeba się zaszczepić? Najlepiej umówić konsultację 6–8 tygodni przed wylotem. Część schematów wymaga kilku dawek, a certyfikat żółtej gorączki zaczyna obowiązywać dopiero 10 dni po szczepieniu. Przy krótszym terminie też warto iść do lekarza – część szczepień da się jeszcze wykonać. ### Czy do Armenii trzeba mieć obowiązkowe szczepienia? Nie. Armenia nie wymaga od podróżnych żadnych szczepień ani certyfikatu żółtej gorączki. Zalecane są natomiast szczepienia rutynowe (w tym MMR i przeciw tężcowi), WZW A i WZW B, a przeciw wściekliźnie – do rozważenia indywidualnie z lekarzem medycyny podróży. ### Czy w Armenii trzeba brać leki przeciw malarii? Nie. WHO przyznała Armenii status kraju wolnego od malarii w 2011 r., a CDC podaje, że nie ma tam transmisji malarii. Profilaktyka przeciwmalaryczna nie jest potrzebna. Jeśli trasa obejmuje inne kraje, ocenę ryzyka trzeba zrobić dla całej podróży. ### Jak uniknąć gorączki krymsko-kongijskiej (CCHF) w Armenii? Przeciw CCHF nie ma szczepionki. Chroni unikanie ukąszeń kleszczy (długie ubranie, środek z DEET co najmniej 20%, oglądanie ciała po spacerze) oraz unikanie kontaktu z krwią i płynami ustrojowymi zwierząt. Ryzyko jest większe poza miastem, przy kontakcie z zwierzętami gospodarskimi. ### Od jakiej wysokości w Armenii grozi choroba wysokościowa? Ryzyko dotyczy miejsc na wysokości 2500 m n.p.m. lub wyżej. Przykładem jest Aragats (4090 m). NaTHNaC radzi spędzić kilka dni poniżej 3000 m i wchodzić wyżej stopniowo. Przy narastających objawach trzeba zejść w dół. ### Co zrobić po pogryzieniu przez psa lub innego zwierzę w Armenii? Dokładnie umyć ranę i niezwłocznie zgłosić się po lokalną ocenę lekarską, nawet gdy rana wydaje się niegroźna. Wściekłe psy są w Armenii częste, a szczepionka po ekspozycji może być dostępna tylko w większych placówkach miejskich. Po powrocie poinformuj lekarza o zdarzeniu. ### Z jakimi objawami zgłosić się do lekarza po powrocie z Armenii? Przede wszystkim z gorączką, wysypką, żółtaczką, krwawieniem, przedłużającą się biegunką albo objawami przypominającymi odrę w ciągu 3 tygodni od powrotu. Zawsze powiedz lekarzowi o podróży, ukąszeniach kleszczy i kontakcie ze zwierzętami. ## Źródła - CDC Travelers' Health – Armenia (Traveler view) (cdc.gov) - CDC Yellow Book 2020 – YF i malaria wg kraju: Armenia (cdc.gov) - CDC Yellow Book – Post-Travel Evaluation of the Ill Traveler (cdc.gov) - CDC Yellow Book 2024 – Fever in the Returned Traveler (cdc.gov) - CDC – After Travel Tips (cdc.gov) - CDC – Measles in Globe (Level 1 Travel Health Notice) (cdc.gov) - CDC – Armenia Packing List (cdc.gov) - NaTHNaC TravelHealthPro – Armenia (certyfikaty, wysokość) (travelhealthpro.org.uk) - NaTHNaC TravelHealthPro – Armenia (wersja PDF: odra, wścieklizna, wysokość) (travelhealthpro.org.uk) - NaTHNaC TravelHealthPro – Diseases spread by insects and ticks in Europe (travelhealthpro.org.uk) - WHO – Countries and territories certified malaria-free (who.int) - WHO/Europe – Malaria in Armenia (euro.who.int) - WHO/Europe – Armenia: free of malaria (2011) (euro.who.int) - WHO/Europe – Armenia country profile (gateway.euro.who.int) - NaTHNaC TravelHealthPro – Armenia (travelhealthpro.org.uk) - WHO – International Travel and Health, country list 2022 (żółta gorączka) (cdn.who.int) - WHO – Yellow fever: countries with risk and vaccination requirements (who.int) - CDC – Travelers’ Health: Destinations (cdc.gov) - NaTHNaC – TravelHealthPro: Country information (travelhealthpro.org.uk) - NIZP PZH – Program Szczepień Ochronnych (szczepienia.pzh.gov.pl) - Szczepienia obowiązkowe i zalecane przed wyjazdem – zestawienie (stan 30.07.2024) (szczepieniadlapodrozujacych.pl) --- Materiał informacyjny. Decyzję o szczepieniach podejmuje lekarz medycyny podróży.