Dur brzuszny: jak się zarazić, objawy, szczepienie przed wyjazdem i profilaktyka

Stan na: 29 października 2026

W skrócie

Dur brzuszny to ciężka infekcja bakteryjna (Salmonella Typhi), którą łapie się przez żywność i wodę zanieczyszczone kałem człowieka. Największe ryzyko dotyczy Azji Południowej, ale choroba występuje też w innych regionach Azji, w Afryce i Ameryce Łacińskiej. Szczepienie zaleca się osobom jadącym w miejsca o słabej sanitarii, zwłaszcza na dłużej lub do rodziny i znajomych. W Polsce dostępne są m.in. Typhim Vi (1 dawka w zastrzyku) i Vivotif (3 kapsułki doustnie); żadna nie chroni w pełni ani przed durem rzekomym.

Najważniejsze fakty

Schemat szczepienia	Jedna dawka co najmniej 7–10 dni przed wyjazdem. Ochrona ok. 3 lat.

Stan wiedzy na 29 października 2026. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji w poradni medycyny podróży.

Czym jest dur brzuszny i czym różni się od duru rzekomego?

Dur brzuszny wywołuje bakteria Salmonella enterica serotyp Typhi. Dur rzekomy (paratyfus) powodują pokrewne serotypy Paratyphi A, B i C. Obie choroby określa się łącznie jako gorączkę jelitową (enteric fever), a przebiegają podobnie.

Różnica ma znaczenie praktyczne: dostępne szczepionki chronią tylko przed durem brzusznym. Przeciw durowi rzekomemu szczepionki nie ma, więc zostaje higiena żywności i wody.

Dur brzuszny to nie to samo co dur plamisty (tyfus), który przenoszą wszy. Z salmonellozą „zwykłą”, czyli zatruciem pokarmowym, też nie wolno go mylić – inne serotypy Salmonella dają zwykle zapalenie żołądka i jelit.

Jak można się zarazić durem brzusznym?

Człowiek jest jedynym rezerwuarem bakterii. Nie ma zwierząt ani środowiska, które by ją utrzymywały. Do zakażenia dochodzi po zjedzeniu lub wypiciu czegoś, co zanieczyściło kałem chory, rekonwalescent albo bezobjawowy nosiciel.

Źródłem bywa woda pitna, lód, surowe warzywa i owoce, jedzenie z ulicznych straganów oraz posiłki przygotowane przez osobę, która nie umyła rąk. Zakażenie możliwe jest też przez bezpośredni kontakt z nosicielem.

Nosicielstwo dotyczy według WHO około 1–4% chorych: bakterie utrzymują się w jelitach i pęcherzyku żółciowym przez miesiące lub lata. Dlatego osoba, która już nie ma objawów, nadal może zarażać. WHO zaleca po chorobie badanie potwierdzające, że bakterii w organizmie nie ma.

Dłuższy kontakt z miejscowymi warunkami zwiększa ryzyko. CDC wskazuje w szczególności podróżnych odwiedzających rodzinę i znajomych (VFR): jedzą oni częściej lokalne potrawy, mniej uważają na wodę i rzadziej szczepią się przed wyjazdem.

Gdzie występuje dur brzuszny?

Choroba jest endemiczna w Afryce, Azji i Ameryce Łacińskiej. CDC podaje, że największe ryzyko zakażenia istnieje w Azji Południowej. WHO wskazuje, że większość zachorowań przypada na Azję Południową i Południowo-Wschodnią oraz Afrykę Subsaharyjską. Brytyjski NaTHNaC zauważa, że zachorowania wśród podróżnych wracających do Anglii i Walii dotyczą głównie Indii, Pakistanu i Bangladeszu.

Skala globalna zależy od źródła i metodyki: WHO (dane z 2019 r.) szacuje około 9 mln zachorowań i 110 tys. zgonów rocznie, a CDC (Yellow Book 2026) – 9,2 mln przypadków duru brzusznego, 3,8 mln duru rzekomego i około 133 tys. zgonów.

Ryzyko nie jest równe w całym kraju. WHO zwraca uwagę, że w ośrodkach turystycznych i biznesowych o wysokim standardzie noclegów, sanitariów i higieny żywności jest ono zwykle niskie. Najwyższe jest na obszarach wiejskich i tam, gdzie brakuje bezpiecznej wody.

Dlaczego Pakistan jest wymieniany osobno?

W 2018 r. w USA wykryto pierwsze przypadki szeroko lekoopornego duru brzusznego (XDR) związane z podróżą do Pakistanu. Taki szczep nie odpowiada na większość antybiotyków stosowanych w tej chorobie. CDC zaleca podróżnym do Pakistanu i krajów sąsiednich zaszczepienie się przed wyjazdem oraz ścisłe przestrzeganie zasad bezpiecznego jedzenia i picia.

Jakie są objawy duru brzusznego i ile trwa wylęganie?

Okres wylęgania wynosi według CDC 6–30 dni. Polskie źródło (pacjent.gov.pl, dane z NIZP PZH) podaje 1–3 tygodnie, najczęściej 10–14 dni. WHO EMRO wskazuje typowo 7–14 dni, z rozrzutem od 3 dni do dwóch miesięcy. Objawy mogą więc pojawić się dopiero po powrocie do Polski.

Choroba zaczyna się podstępnie. Narasta zmęczenie, a gorączka rośnie z dnia na dzień od stanu podgorączkowego do 39–40°C około trzeciego–czwartego dnia. Zwykle jest najniższa rano, a najwyższa po południu lub wieczorem.

długo utrzymująca się wysoka gorączka (zwykle powyżej 3 dni),
osłabienie, ból głowy, brak apetytu,
ból brzucha, zaparcie lub biegunka (biegunka i wymioty częściej u dzieci),
suchy kaszel, bóle mięśni, ból gardła,
czasem różowawe plamki na skórze tułowia – nie u wszystkich, bywają skąpe lub ich brak.

Obraz bywa mylony z malarią. CDC zaleca podejrzewać dur brzuszny u osoby po pobycie w strefie endemicznej, u której gorączka nie ustępuje po leczeniu przeciwmalarycznym.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Gorączka po powrocie z regionu endemicznego jest powodem do pilnej oceny lekarskiej, nie do czekania „aż przejdzie”. CDC zaleca zgłosić się do lekarza przy gorączce połączonej ze złym samopoczuciem i podać mu, gdzie i kiedy się podróżowało. Ta sama zasada obowiązuje za granicą.

Najlepiej zgłosić się do lekarza chorób zakaźnych lub poradni medycyny podróży. Gorączka bez wyraźnej przyczyny po podróży tropikalnej wymaga też wykluczenia malarii i dengi.

Pilnie (SOR lub pogotowie): silny ból brzucha, krew w stolcu lub czarne stolce, splątanie, zaburzenia świadomości, bardzo słabe samopoczucie. Powikłania duru brzusznego obejmują krwotok z przewodu pokarmowego, perforację jelita i encefalopatię; występują u 10–15% hospitalizowanych, zwykle po 2–3 tygodniach choroby. [DO WERYFIKACJI: sformułowanie objawów alarmowych jest moim przełożeniem powikłań z Yellow Book na język pacjenta]
W ciągu doby: gorączka trwająca ponad 2–3 dni, narastająca z dnia na dzień, po pobycie w strefie endemicznej – także gdy wcześniej się szczepiłeś.

Nieleczony dur brzuszny trwa około miesiąca. Według CDC przy szybkiej opiece śmiertelność wynosi zwykle poniżej 1%. Leczy się antybiotykami wybranymi przez lekarza. Oporność rośnie, więc samodzielne leczenie „z apteczki podróżnej” jest błędem: nietrafiony lek maskuje objawy, a diagnostyka (posiew krwi) staje się trudniejsza.

Kto powinien się zaszczepić przed wyjazdem?

Decyzja zależy od kraju, regionu, planu podróży i czasu pobytu. WHO zaleca ofertę szczepienia podróżnym do miejsc o wysokim ryzyku. CDC rozważa je u osób jadących do obszarów o słabej sanitarii i niebezpiecznej wodzie, w tym wiejskich, na miesiąc lub dłużej oraz odwiedzających rodzinę i znajomych. Szczegóły ocenia lekarz w poradni medycyny podróży.

wyjazd na dłużej niż kilka tygodni lub częste wyjazdy w te rejony,
odwiedziny u rodziny i znajomych (VFR),
pobyt poza dużymi ośrodkami turystycznymi, w tym na wsi,
praca w laboratorium mikrobiologicznym lub przy żywności w strefie endemicznej (WHO),
wyjazd do Pakistanu i krajów sąsiednich ze względu na szczepy XDR (CDC).

Przy krótkim pobycie w dobrym hotelu i rezygnacji z ulicznego jedzenia ryzyko jest niższe, ale nie zerowe. Szczepionka nie daje pewności ochrony, więc nawet zaszczepiony musi przestrzegać zasad higieny.

Jakie szczepionki przeciw durowi brzusznemu są dostępne w Polsce?

Według Szczepienia.Info (NIZP PZH) zarejestrowane są cztery preparaty: Typhim Vi, Vivotif oraz inaktywowane Ty i TyT (Biomed Kraków). Dla podróżnych najczęściej używa się dwóch pierwszych. Na liście nie ma szczepionki skoniugowanej, którą WHO preferuje w programach szczepień w krajach endemicznych.

Cecha	Typhim Vi	Vivotif	Ty / TyT
Typ	polisacharydowa (antygen Vi), inaktywowana	żywa atenuowana (Ty21a), kapsułki	inaktywowana, całokomórkowa (TyT – z tężcem)
Wiek	od 2 lat	od 5 lat	wg ChPL, głównie wskazania epidemiologiczne
Schemat	1 dawka (0,5 ml)	3 kapsułki w dniach 1, 3 i 5	3 dawki w schemacie 0–1–12 miesięcy
Najpóźniej przed wyjazdem	co najmniej 2 tygodnie (CDC)	pełny cykl co najmniej 1 tydzień (ChPL)	schemat trwa rok – nie nadaje się do wyjazdu „za miesiąc”
Dawka przypominająca	co 3 lata przy dalszym ryzyku	po 3 latach – znów 3 kapsułki	co 3–5 lat

Terminy przed wyjazdem dla Typhim Vi: CDC podaje co najmniej 2 tygodnie. Tabela szczepień dla podróżujących na stronach GIS zawiera zapis o 1 dawce domięśniowo na co najmniej 2 tygodnie przed wyjazdem. [DO WERYFIKACJI: z pliku nie udało się jednoznacznie przypisać tego wiersza do duru brzusznego]

Typhim Vi – zastrzyk

Szczepionka zawiera oczyszczony polisacharyd otoczkowy Vi. Szczepienia.Info opisuje podanie głęboko podskórne lub domięśniowe, jedna dawka, dawki przypominające co 3 lata. Według ulotki nie chroni przed zakażeniami Salmonella Paratyphi A i B ani przed innymi pałeczkami Salmonella.

Vivotif – kapsułki

Polska ChPL przewiduje trzy kapsułki w dniach 1, 3 i 5 oraz ukończenie cyklu co najmniej tydzień przed wejściem na obszar endemiczny. Szczepienia.Info mówi o ochronie po około 7–10 dniach od ostatniej dawki, więc praktyczny margines jest większy niż tydzień. Przerwa między szczepionkami żywymi powinna wynosić zwykle 4–6 tygodni (zalecenie PSSE), a o zgodności z innymi lekami (antybiotyki, niektóre leki przeciwmalaryczne) decyduje lekarz.

Uwaga na różnice między krajami. W USA Vivotif ma schemat czterokapsułkowy z boosterem co 5 lat, a Typhim Vi – booster co 2 lata (CDC). W Polsce i Wielkiej Brytanii obowiązują trzy kapsułki i 3 lata. Dla pacjenta z Polski wiążąca jest polska charakterystyka produktu i decyzja lekarza kwalifikującego.

Ile czasu przed wyjazdem iść na szczepienie?

GIS zaleca rozpoczynanie szczepień nie później niż 6 tygodni przed podróżą. PSSE w Siedlcach podaje, że wizytę najlepiej zaplanować co najmniej 6 tygodni przed wyjazdem, a najpóźniej na 2 tygodnie. CDC mówi o minimum 4 tygodniach.

Umów wizytę w poradni medycyny podróży lub punkcie szczepień, najlepiej 6–8 tygodni przed wyjazdem. Podaj kraje, trasę, długość pobytu i sposób noclegu.
Przynieś książeczkę szczepień i listę przyjmowanych leków. Poinformuj o ciąży, karmieniu piersią, niedoborach odporności i antybiotykoterapii.
Lekarz kwalifikuje do szczepienia i dobiera preparat. Ostra choroba z gorączką lub ostra choroba żołądkowo-jelitowa to powód odroczenia (ChPL Vivotif).
Zaszczep się z zapasem: najpóźniej 2 tygodnie przed wyjazdem zastrzykiem, a przy kapsułkach – tak, by cykl skończył się z zapasem ponad tygodnia.
Zapisz termin dawki przypominającej, jeśli będziesz jeździć w te rejony regularnie.

Jak skuteczna jest szczepionka?

Niepełna. CDC podaje, że obie szczepionki chronią 50–80% zaszczepionych. W badaniach opisanych w polskiej ChPL jedna dawka Typhim Vi chroniła 55% zaszczepionych dzieci w 3-letniej obserwacji. Dla Ty21a WHO podaje 67% ochrony w ciągu 3 lat w badaniu polowym.

Kto powinien zachować ostrożność?

Ciąża: WHO zaleca unikać żywej szczepionki Ty21a (Vivotif); dla szczepionek Vi brakuje danych, choć nie ma teoretycznych zastrzeżeń. Ty (Biomed) jest w polskiej ChPL przeciwwskazana w ciąży i podczas karmienia piersią.
Niedobory odporności: WHO zaleca szczepionki inaktywowane (Vi), a Ty21a tylko w wybranych sytuacjach. Decyzja należy do lekarza.
Antybiotyki: Ty21a nie jest podawana osobom przyjmującym antybiotyki; według Yellow Book 2020 szczepienie odracza się o ponad 72 godziny po leku przeciwbakteryjnym. [DO WERYFIKACJI: interwał 72 h z producenta, wg CDC 2020]

Jak chronić się przed durem brzusznym poza szczepieniem?

Szczepionka dopełnia higienę, nie zastępuje jej. CDC podkreśla, że zaszczepieni też powinni stosować zasady dotyczące żywności i wody. Przy durze rzekomym to jedyna metoda ochrony.

Jedz dobrze ugotowane potrawy, podawane gorące (WHO).
Pij wodę butelkowaną z nieuszkodzoną zakrętką albo przegotowaną. Gdy nie da się jej przegotować, WHO wskazuje dezynfekcję aptecznym środkiem o wolnym uwalnianiu.
Unikaj lodu, jeśli nie wiesz, z jakiej wody go zrobiono.
Nie pij surowego mleka ani nie jedz produktów z surowego mleka. Pij tylko mleko pasteryzowane lub przegotowane.
Myj ręce wodą z mydłem po toalecie, po kontakcie ze zwierzętami i przed jedzeniem.
Ostrożnie z surowymi sałatkami, owocami do obrania samodzielnie – jedz te, które sam obierzesz. [DO WERYFIKACJI: ogólna zasada „peel it”, nie z cytowanych tekstów WHO]

Co zrobić po powrocie, jeśli chorowałeś na dur brzuszny?

Do końca przyjmuj antybiotyk zgodnie z zaleceniem lekarza, myj ręce wodą z mydłem po toalecie i nie przygotowuj posiłków dla innych. WHO zaleca także badanie sprawdzające, czy w organizmie nie zostały bakterie, bo nosicielstwo może utrzymywać się mimo ustąpienia objawów.

Co sprawdzić przed wizytą w poradni?

dokładną trasę i czas pobytu w kraju (region może mieć inne ryzyko niż kraj),
planowany rodzaj noclegów i posiłków,
historię szczepień na dur brzuszny (data ostatniej dawki i nazwa preparatu),
czy w tym samym wyjeździe potrzebne są inne szczepienia, np. WZW typu A, które często łączy się z durem w planie podróży.

Lista punktów szczepień dla wyjeżdżających za granicę jest dostępna na stronach GIS. Dostępność konkretnej szczepionki (Typhim Vi, Vivotif) trzeba potwierdzić telefonicznie w wybranym punkcie, zanim zaplanujesz termin.

Dokąd to szczepienie jest potrzebne

Zalecane większości podróżnych

Dla wybranych podróżnych

Białoruś

Gdzie zaszczepić się w Polsce

Twoje województwo

Szczepienie przeciw żółtej gorączce wykonują punkty wyznaczone przez GIS, a od lutego 2026 r. także apteki z umową z NFZ (dorośli). Jeśli kraj wymaga certyfikatu, przed wizytą upewnij się, że placówka wpisze szczepienie do międzynarodowej książeczki szczepień.

Najczęstsze pytania

Czy szczepionka na dur brzuszny chroni przed durem rzekomym?

Nie. Szczepionki dostępne w Polsce chronią tylko przed durem brzusznym (Salmonella Typhi). Ulotka Typhim Vi wyraźnie wskazuje, że nie chroni ona przed zakażeniami Salmonella Paratyphi A i B. Przy durze rzekomym pozostają zasady higieny żywności i wody.

Ile dni przed wyjazdem trzeba się zaszczepić przeciw durowi brzusznemu?

Zastrzyk Typhim Vi podaje się co najmniej 2 tygodnie przed wyjazdem (CDC). Kapsułki Vivotif (3 kapsułki w dniach 1, 3 i 5) należy zakończyć co najmniej tydzień przed wejściem na obszar endemiczny, a ochrony można się spodziewać po 7–10 dniach. GIS zaleca zacząć szczepienia nie później niż 6 tygodni przed podróżą.

Jak długo działa szczepionka na dur brzuszny i kiedy dawka przypominająca?

W Polsce dawkę przypominającą zaleca się po 3 latach, jeśli ryzyko zakażenia nadal istnieje – dla Typhim Vi jest to jedna dawka, dla Vivotif ponownie trzy kapsułki. Szczepionka nie daje pełnej ochrony, więc higiena nadal obowiązuje.

Czy w Polsce dostępna jest doustna szczepionka na dur brzuszny?

Tak, zarejestrowany jest Vivotif (kapsułki z żywym osłabionym szczepem Ty21a) dla dorosłych i dzieci od 5 lat. Dostępność w konkretnym punkcie szczepień warto potwierdzić telefonicznie. Przy ciąży lub niedoborach odporności lekarz może zalecić zastrzyk.

Gorączka po powrocie z Indii lub Pakistanu – czy to może być dur brzuszny?

Tak, jeśli gorączka narasta kilka dni, towarzyszy jej osłabienie, ból brzucha lub zmiany w rytmie wypróżnień. Objawy mogą się pojawić do ok. miesiąca po powrocie. Zgłoś się pilnie do lekarza i powiedz, gdzie i kiedy byłeś. Dur brzuszny potwierdza się zwykle posiewem krwi, a leczenie dobiera lekarz.

Czy można się zarazić durem brzusznym od drugiego człowieka?

Tak, ale głównie pośrednio: przez jedzenie i wodę skażone kałem chorego lub nosiciela. Możliwy jest też bezpośredni kontakt z nosicielem. Dlatego tak ważne jest mycie rąk i unikanie jedzenia przygotowanego w niepewnych warunkach.

Źródła wiedzy

Dokumenty, na których opiera się ta strona. Stan na 29 października 2026.

CDC Yellow Book 2026 – Typhoid and Paratyphoid Fever cdc.gov
CDC Yellow Book 2024 – Typhoid & Paratyphoid Fever cdc.gov
CDC Yellow Book 2020 – Typhoid & Paratyphoid Fever (szczepionki, przeciwwskazania) cdc.gov
CDC – Preventing Typhoid Fever and Paratyphoid Fever cdc.gov
CDC – Symptoms of Typhoid Fever and Paratyphoid Fever cdc.gov
WHO – Typhoid fact sheet who.int
WHO – Typhoid fever (vaccine standardization page) who.int
WHO – Summary of the Position Paper on Typhoid vaccines, March 2018 cdn.who.int
WHO EMRO – Typhoid fever emro.who.int
TravelHealthPro (NaTHNaC) – Typhoid fever travelhealthpro.org.uk
TravelHealthPro (NaTHNaC) – Typhoid and paratyphoid factsheet travelhealthpro.org.uk
Szczepienia.Info (NIZP PZH) – Szczepionka przeciw durowi brzusznemu szczepienia.pzh.gov.pl
Szczepienia.Info (NIZP PZH) – Nowa doustna szczepionka przeciw durowi brzusznemu szczepienia.pzh.gov.pl
ChPL Vivotif – Rejestr Produktów Leczniczych rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
ChPL Typhim Vi – Rejestr Produktów Leczniczych rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
Ulotka Typhim Vi – Rejestr Produktów Leczniczych rejestry.ezdrowie.gov.pl
ChPL Ty – Szczepionka durowa – Rejestr Produktów Leczniczych rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
pacjent.gov.pl – Szczepionki dostępne w Polsce pacjent.gov.pl
GIS – Podróżujesz do krajów tropikalnych? Szczepienia ochronne gov.pl
GIS – Tabela szczepień ochronnych dla podróżujących gov.pl
PSSE Siedlce (gov.pl) – Poradnictwo w zakresie szczepień dla osób wyjeżdżających za granicę gov.pl

Widzisz nieaktualną informację? Zgłoś błąd w treści